Rola płodozmianu w rolnictwie zrównoważonym
Model rozwoju rolnictwa oparty na zasadach rolnictwa zrównoważonego jest podstawom modelem rozwoju wg FAO, Komisji Europejskiej. W Polsce jest opracowana strategia zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa 2030, przyjęta do realizacji Uchwałą nr 193 Rady Ministrów z dnia 17 października 2023 roku. W Strategii bezpieczeństwo żywnościowe, poprawa jakości żywności jest jednym z priorytetów. Ochrona zasobów środowiska gleby, wody, powietrza, bioróżnorodności zaliczane są do ważnych kierunków interwencji.
W uproszeniu rolnictwo zrównoważone można zdefiniować:
Produkcja wysokiej jakości żywności w sposób przyjazny środowisku — klimatowi, chroniący bioróżnorodność, dbający o dobrostan zwierząt, zapewniający dochody rolnikom. Rolnictwo zrównoważone to również rozwój obszarów wiejskich. Uprawa roli i roślin w rolnictwie zrównoważonym powinna być oparta na płodozmianach. Płodozmian to zaplanowane następstwo roślin wynikające z zasad agrotechniki. Określony gatunek nie powinien być uprawiany na danym polu nie częściej niż co 4-5 lat.
- Zaplanowany płodozmian pozwala na utrzymanie i ochronę żyzności gleby. Bilans materii organicznej wnoszonej do gleby nie powinien być ujemny. Udział w płodozmianie roślin bobowatych grubo i drobnonasiennych, międzyplonów sprzyja tworzeniu próchnicy glebowej, wzrostowi aktywności mikroorganizmów glebowych, budowaniu struktury gruzełkowatej, ochronie żyzności gleby. Ważnym zagadnieniem jest odpowiedni odczyn gleb warunkujący uprawę określonych gatunków roślin. Gleby kwaśne powinny być wapnowane. Badanie gleb w Okręgowej Stacji Chemiczno-Rolniczej to podstawowa zasada. Odpowiednio dobrane nawożenie ma duży wpływ na wielkość plonów. Odpowiedni odczyn pozwala na uprawę gatunków roślin wrażliwych na zakwaszenie np. pszenica ozima i jara, jęczmień ozimy i jary, kukurydza, lucerna.
- Zagadnienia związane z ochroną roślin należą do podstawowych zasad planowania płodozmianów. Prawidłowo zaplanowany płodozmian jest podstawą integrowanej uprawy, integrowanej ochrony roślin, dobrych praktyk w ochronie roślin. Brak płodozmianu i uprawa w monokulturze to więcej groźnych chorób, szkodników i chwastów. Przykładami mogą być: zboża — choroby podstawy źdźbła, fuzariozy; kukurydza — fuzarioza kolb, głownie, zachodnia stonka kukurydziana; rzepak — kiła kapustnych; bobowate — opuchlaki; zboża — skrzypionka zbożowa; ziemniak — mątwik ziemniaczany. Płodozmian oraz odpowiedni dobór herbicydów zapewniają ograniczenie zachwaszczenia. Monokultury i zły dobór herbicydów mogą doprowadzić do kompensacji gatunków chwastów takich jak: owies głuchy, bratek polny, bodziszek łąkowy. Dobrze zaplanowany płodozmian to mniej chorób, szkodników i chwastów.
- Stosowanie płodozmianu pozwala na wykorzystanie nowoczesnych technik uprawy roli np. uprawy konserwującej. Monokultury i uproszczenia uprawowe mogą spowodować spadek plonów i dochodów rolników.
- Prawidłowy płodozmian to większa bioróżnorodność. Uprawa roślin miododajnych np. facelia, gryka jest korzystna dla pszczół, które poprzez zapylanie warunkują plonowanie wielu gatunków roślin np. sadownictwo: jabłoń, grusza, śliwa.
W podsumowaniu należy stwierdzić ze planowanie płodozmianów i ich wykorzystanie w praktyce rolniczej to podstawowy element agrotechniki roślin uprawnych i ważna rola w rolnictwie zrównoważonym.
Krzysztof Domagała