Rośliny okrywowe, międzyplony i ich znaczenie w rolnictwie zrównoważonym i regeneratywnym

Po zakończeniu żniw i przeprowadzeniu odpowiedniej uprawy możemy zasiać międzyplony — rośliny okrywowe, które odgrywają pozytywną rolę w rolnictwie zrównoważonym.

Rośliny okrywowe uprawiane są w celu ochrony gleby, poprawy jej struktury i żyzności, a także zachowania bioróżnorodności. Mogą być stosowane jako międzyplony, poplony lub nawozy zielone. Uprawa roślin okrywowych (ang. cover crops) jest popularna w USA i stanowi jeden z filarów uprawy konserwującej w rolnictwie regeneratywnym.

Rośliny okrywowe spełniają wiele ważnych funkcji:

• Wzbogacają glebę w substancję organiczną, z której tworzone są związki próchniczne. Substancja organiczna ulega mineralizacji, dlatego musi być systematycznie odtwarzana i uzupełniana.
• Chronią glebę przed erozją wietrzną i wodną oraz spływami powierzchniowymi na zboczach i stokach. Intensywne opady deszczu (ulewy) niszczą strukturę powierzchni gleby, rozmywają agregaty gruzełkowe, wymywają wapń i składniki pokarmowe.
• Ograniczają wymywanie związków azotu, które są wykorzystywane do budowy plonu. Zmniejszają zanieczyszczenie środowiska tymi związkami, co daje pozytywny efekt ekologiczny.
• Ograniczają wymywanie wapnia, magnezu, fosforu i potasu — pierwiastków niezbędnych dla żyzności gleby i wysokości plonów. Poprzez budowę zielonej masy, a następnie jej rozkład, ułatwiają zarządzanie składnikami pokarmowymi — zarówno makro-, jak i mikroelementami.
• Korzystnie wpływają na rozwój mikroorganizmów glebowych i ich aktywność — wspierają biologizację gleb.
• Rozluźniają gleby zagęszczone i zbite, zwiększając dostępność powietrza, niezbędnego do rozwoju mikroorganizmów.
• Wspierają ochronę i budowę żyzności gleby, stanowiąc istotny element rolnictwa zrównoważonego i regeneratywnego.
• Często uprawiane są jako mieszanki międzygatunkowe, co pozytywnie wpływa na bioróżnorodność roślin uprawnych.
• Poprawiają właściwości fitosanitarne gleby — np. gorczyce o działaniu nicieniobójczym zmniejszają ilość nicieni, ograniczają zagrożenie chorobami oraz poziom zachwaszczenia. Mówi się, że rośliny okrywowe „rozszerzają płodozmian”.
• Wiele gatunków roślin okrywowych w okresie kwitnienia stanowi pożytek dla pszczół, dostarczając im pyłku i nektaru. Pszczoły mają istotny wpływ na plonowanie roślin rolniczych oraz ich bioróżnorodność.
• Wysiew roślin powinien być zaplanowany. Można uprawiać je jako pojedyncze gatunki, jednak lepszy efekt uzyskuje się, stosując mieszanki poplonowe. Skład mieszanek powinien być dobrany pod kątem celu, jaki chcemy osiągnąć — np. zwiększenie zasobów paszowych lub poprawa następstwa roślin w płodozmianie.
• Skład mieszanek poplonowych odpowiednich do kompleksów gleb można znaleźć w wydawnictwach IUNG-PIB Puławy, ulotkach CDR oraz ODR.
• W gospodarstwach bezinwentarzowych rośliny okrywowe mogą stanowić źródło substancji organicznej dla roślin wymagających — np. kukurydzy czy ziemniaków — pozytywnie wpływając na ich plonowanie.

Rośliny okrywowe (międzyplony) wykorzystywane są w systemie konserwującej uprawy gleby. Poprzez proces fotosyntezy redukują dwutlenek węgla z atmosfery i wzbogacają glebę w węgiel organiczny. Proces ten nosi nazwę sekwestracji glebowej. Dwutlenek węgla należy do tzw. gazów cieplarnianych, które powinny być redukowane.

Gleba w rolnictwie zrównoważonym uznawana jest za cenny zasób, a jej ochrona i zapobieganie degradacji należą do podstawowych zadań. Uprawa roślin okrywowych (międzyplonów) jest celowa i wskazana. W systemie dopłat rolniczych uwzględniono wsparcie ich uprawy (w ramach ekoschematów).

Krzysztof Domagała