Topinambur - słonecznik bulwiasty

Topinambur i słonecznik bulwiasty (Helianthus tuberosus L.) to ta sama roślina, a obie nazwy mogą być używane zamiennie. 

                                                                                                                                    [M. Miłek]

Jest to znany w Polsce i coraz częściej zauważany gatunek rośliny z rodziny astrowatych, a pochodzi z Ameryki Północnej. Z uwagi na jadalne, podziemne bulwy (stąd nazwa słonecznik bulwiasty) oraz z uwagi na dużą biomasę topinambur został rozpowszechniony na wielu kontynentach. Jest to również roślina nie tylko jadalna, ale też pastewna i ozdobna. W uprawie cechuje się bardzo małymi wymaganiami co do warunków siedliskowych, z łatwością uprawia się ją z odrostów z organów podziemnych, czyli bulw, ale jednocześnie z tego też powodu łatwo się rozprzestrzenia. Zostawiona „sama sobie” staje się uciążliwym gatunkiem inwazyjnym, dlatego decydując się na uprawę słonecznika bulwiastego, musimy zwracać na ten czynnik baczną uwagę. Topinambur jest również gatunkiem postulowanym do objęcia monitoringiem przez Europejską i Śródziemnomorską Organizację Ochrony Roślin. Ze względu na kluczowe znaczenie w ograniczaniu skutków inwazji postuluje się wykluczenie upraw tego gatunku na terenach w pobliżu wód i obszarów chronionych.

Część podziemna słonecznika bulwiastego jest bardzo rozbudowana, bo poza cienkimi i włóknistymi korzeniami wytwarza on długie rozłogi o długości przekraczającej niekiedy 1-2 m, na których końcach znajdują się podziemne bulwy pędowe. Bulwy mogą przybierać różny kształt o różnej wielkości, w zależności od miejsca występowania. Kolor skórki bulw jest uzależniony od odmiany, ale miąższ jest zawsze biały lub kremowobiały. Łodyga topinamburu jest wzniesiona do wysokości 1-2 m, przeważnie okrągła i podłużnie bruzdowana o kolorze czerwonkawym. W dotyku jest szorstka i białawo owłosiona. Liście są naprzeciwległe, a na najwyższej części pędu są skrętolegle ułożone. Kształt liści jest jajowaty lub lancetowaty. Brzeg blaszki liściowej jest gęsto piłkowany. Podobnie jak łodyga tak i liście topinamburu są owłosione z dwoma bardzo dobrze widocznymi nerwami bocznymi. Kwiaty w ilości od 3 do 15 na roślinie są zebrane w tzw. koszyczki. Charakterystyczne dla gatunku kwiaty języczkowe są koloru żółtego. Wewnątrz wspomnianego koszyczka znajdują się płodne kwiaty rurkowe z ciemnożółtymi środkami. Różne gatunki słoneczników z łatwością tworzą mieszańce, dlatego tak trudno ich jednoznacznie oznaczyć.

Wśród słoneczników możemy wyróżnić różne gatunki:

• słonecznik szorstki,
• słonecznik olbrzymi,
• słonecznik dziesięciopłatkowy,
• słonecznik miękkowłosy i inne.

Topinambur w polskich warunkach jest uprawiany jako roślina jednoroczna, owadopylna. Dzięki dużej zawartości inuliny w bulwach topinambur dobrze znosi mróz nawet do -30°C.

W Polsce zarejestrowane są dwie odmiany słonecznika bulwiastego:

• ‘Albik’ - bulwy wydłużone maczugowato, białawe,
• ‘Rubik’ - bulwy o kształcie nieregularnym, owalne, fioletowo nabiegłe.

Bulwy słonecznika bulwiastego są w smaku słodkawe, lekko orzechowe. Jest to cenione warzywo w diecie osób chorujących na cukrzycę oraz dla osób po chemioterapii. Pieczone bulwy mogą być stosowane jako substytut kawy.

Topinambur jest wykorzystywany jako pasza dla zwierząt, w formie zielonki czy też kiszonki. Bardzo efektownie wyglądające kwiaty sprawiają, że coraz więcej osób uprawia topinambur w swoich ogródkach przydomowych.

Anna Janus