„Wielofunkcyjny rozwój gospodarstw rolnych na przykładzie Portugalii” — relacja z wyjazdu studyjnego

W dniach od 22 do 27 września 2025 r. 25-osobowa grupa rolników i doradców z województwa świętokrzyskiego uczestniczyła w wyjeździe studyjnym pn. „Wielofunkcyjny rozwój gospodarstw rolnych na przykładzie Portugalii”.

Podczas sześciodniowego wyjazdu studyjnego do Portugalii — Region Lizbona, Alentejo i Algarve — uczestnicy odwiedzili 6 gospodarstw o różnym profilu działalności pozarolniczej. W każdym wizytowanym miejscu odbyły się spotkania z przedstawicielami podmiotów, którzy prezentowali: zasady funkcjonowania odwiedzanych obiektów, koncepcje pomysłu, historie działalności, nurtujące ich problemy oraz możliwości rozwoju. Każda wizyta zakończona była podsumowaniem, dyskusją, wymianą doświadczeń, a na koniec degustacją produktów będących specjalnością gospodarstwa. Spójnym elementem wyjazdu była prezentacja dwóch szlaków tematycznych ukazujących wpływ rozwoju turystycznego Portugalii na tworzenie i funkcjonowanie gospodarstw wielofunkcyjnych na przykładzie obiektów będących dziedzictwem kulturowym regionu Alentejo i Algarve.

Wizyta 1.: Quinta Pedagógica da Caria

Quinta Pedagógica da Caria to ekologiczne gospodarstwo edukacyjne, stanowiące przykład krótkiego łańcucha dostaw, w którym produkty trafiają bezpośrednio od rolnika do konsumenta. Gospodarstwo oferuje różne formy sprzedaży, w tym sprzedaż koszykową, dzięki której klienci mogą otrzymywać regularne zestawy świeżych, sezonowych produktów prosto z pola. Oferta gospodarstwa wykracza jednak poza produkcję — ważnym elementem działalności są zajęcia terapeutyczne dla seniorów, wspierające zdrowy styl życia poprzez pracę z roślinami, ziołami i zwierzętami. Na terenie gospodarstwa odbywają się także degustacje ekologicznych produktów, które pozwalają odwiedzającym poznać smak i wartość lokalnych upraw. Warsztaty, spotkania edukacyjne oraz inicjatywy społeczne sprawiają, że Quinta Pedagógica da Caria jest przestrzenią łączącą rolnictwo ekologiczne z edukacją, integracją i terapią.

Wizyta 2: Lagar de Azeite Casa Feteira

Lagar de Azeite Casa Feteira to wyjątkowe miejsce, które łączy produkcję oliwy z tradycją, edukacją i kulturą wiejską. Powstała w 2007 roku Casa Feteira — Sociedade Agrícola Lda, będąca owocem pracy piątego pokolenia rodziny, odnowiła historyczny młyn i stworzyła przestrzeń, w której dziedzictwo spotyka się z nowoczesnością. Gospodarstwo prowadzi usługi edukacyjne oparte na zwyczajach i tradycjach wiejskich, zachęcając do dzielenia się wiedzą i doświadczeniem między pokoleniami. W ofercie znajdują się zajęcia skierowane do szkół, rodzin oraz osób starszych. Zajęcia te uczą o roli oliwy w kulturze regionu, pracy na roli i dawnych technikach produkcji. Lagar de Azeite Casa Feteira to przestrzeń spotkań, nauki i inspiracji, gdzie tradycja oliwiarska staje się mostem między przeszłością a przyszłością.

Wizyta 3: Szlak pieszy Évora

Szlak pieszy Évora to propozycja odkrywania jednego z najważniejszych miejsc dziedzictwa kulturowego Portugalii, wpisanego na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Spacer po historycznym centrum pozwala poznać bogactwo architektury, tradycji i obyczajów regionu Alentejo, a jednocześnie ukazuje, w jaki sposób turystyka współtworzy nowe formy gospodarowania na wsi. Évora i jej okolice stanowią przykład rolnictwa wielofunkcyjnego, w którym produkcja rolna jest ściśle powiązana z działalnością turystyczną i edukacyjną. Ważnym elementem tego modelu są lokalne targi ze sprzedażą bezpośrednią, sklepiki rolnicze i regionalne, prowadzone przez rolników lub we współpracy z lokalnymi wytwórcami. Szlak UNESCO to przykład harmonijnego połączenia ochrony dziedzictwa kulturowego z promocją zrównoważonego rolnictwa i lokalnej przedsiębiorczości.

Wizyta 4: Herdade do Freixo do Meio

Herdade do Freixo do Meio to wielofunkcyjne gospodarstwo rolne działające w formule podmiotu ekonomii społecznej, które łączy produkcję rolną z edukacją, kulturą i turystyką. W swojej działalności gospodarstwo stawia na zrównoważony rozwój, ekologię oraz dzielenie się wiedzą i doświadczeniem w duchu wspólnoty. Oferta edukacyjna obejmuje zajęcia dostosowane do różnych grup wiekowych — od dzieci i młodzieży, po dorosłych i seniorów. Program łączy zagadnienia z zakresu historii i ekologii, a treści są przygotowane w sposób odpowiadający różnym poziomom nauczania. Gospodarstwo prowadzi ofertę kulinarną opartą na własnych ekologicznych produktach, a także dysponuje miejscami zakwaterowania, umożliwiając gościom bezpośrednie doświadczenie życia w rytmie gospodarstwa, w otoczeniu przyrody i lokalnych tradycji. To wyjątkowe miejsce, w którym rolnictwo, edukacja, kultura i społeczna odpowiedzialność tworzą spójną całość, ukazując nowoczesne oblicze gospodarstwa rolnego jako aktywnego uczestnika ekonomii społecznej.

Wizyta 5: LURA

LURA to obiekt edukacji ekologicznej, który stawia na bezpośredni kontakt z naturą jako najskuteczniejszą formę nauki. Gospodarstwo posiada zwierzęta oraz ogrody, będące podstawą do prowadzenia spersonalizowanych zajęć edukacyjnych dla dzieci w różnym wieku. Oferta LURA obejmuje interaktywne działania, które w angażujący sposób rozwijają wiedzę o środowisku, promują świadomość ekologiczną oraz kształtują postawy odpowiedzialności wobec przyrody. Program zajęć dostosowany jest do możliwości i potrzeb uczestników, co sprawia, że edukacja staje się naturalnym doświadczeniem poprzez zabawę, obserwację i aktywne uczestnictwo. Dzięki kontaktowi ze zwierzętami, pracą w ogrodzie i bliskości natury dzieci uczą się, jak istotne jest dbanie o środowisko i odpowiedzialne korzystanie z jego zasobów. LURA — Aprender Naturalmente to miejsce, w którym edukacja ekologiczna staje się przygodą i inspiracją do kształtowania postaw proekologicznych od najmłodszych lat.

Wizyta 6: Al-Lagar Tavira

Al-Lagar Tavira to gospodarstwo agroturystyczne położone w sercu portugalskiej wsi, którego oferta zbudowana jest w oparciu o lokalną kulturę i tradycję. Szczególne miejsce w działalności gospodarstwa zajmuje uprawa winorośli, będąca fundamentem regionalnej tożsamości i źródłem najwyższej jakości win. Gospodarstwo zaprasza gości do udziału w warsztatach kulinarnych, podczas których można poznać sekrety kuchni portugalskiej, ucząc się przygotowywania potraw według dawnych receptur i w zgodzie z rytmem natury. Integralną częścią pobytu są również degustacje win i lokalnych produktów, takich jak oliwa, sery czy przetwory, wytwarzanych tradycyjnymi metodami, które od pokoleń stanowią bogactwo kulinarne regionu Tavira. Al-Lagar Tavira to miejsce, w którym agroturystyka łączy się z enoturystyką, a pobyt staje się podróżą przez smaki, aromaty i zwyczaje portugalskiej wsi.

Wizyta 7: Szlak wodny Lagos-Ponta da Piedade

Szlak wodny Lagos-Ponta da Piedade to jedna z najbardziej atrakcyjnych tras turystycznych regionu Algarve, prowadząca wzdłuż malowniczego klifowego wybrzeża. Szlak pozwala odkryć niezwykłe walory krajobrazowe — monumentalne formacje skalne, groty i zatoczki — a jednocześnie ukazuje znaczenie szlaków wodnych w rozwoju turystyki w tym regionie Portugalii. Włączenie szlaków wodnych do pakietów turystycznych przyczyniło się do ożywienia obszarów wiejskich Algarve. W ich bezpośrednim otoczeniu zaczęły rozwijać się gospodarstwa wielofunkcyjne, które, korzystając z rosnącego zainteresowania turystów, poszerzyły swoją ofertę o elementy agroturystyki i kulinariów. Szlak wodny Lagos-Ponta da Piedade jest przykładem, jak turystyka wodna wspiera rozwój rolnictwa wielofunkcyjnego, łącząc walory przyrodnicze z aktywizacją wsi, tworzeniem nowych miejsc pracy oraz zachowaniem lokalnych tradycji.

Wizyta 8: Quinta Pedagógica dos Olivais

Quinta Pedagógica dos Olivais to wyjątkowe gospodarstwo edukacyjne położone w sercu Lizbony, które przybliża mieszkańcom i odwiedzającym zwyczaje oraz tradycje portugalskiej wsi. Obiekt stanowi przestrzeń spotkań międzypokoleniowych, zachęcając do dzielenia się wiedzą i doświadczeniami pomiędzy dziećmi, młodzieżą, dorosłymi i seniorami. W ofercie gospodarstwa znajdują się zajęcia edukacyjne dla szkół, rodzin i osób starszych, dostosowane do różnych potrzeb i poziomów uczestników. Szczególną wartością działalności Quinta Pedagógica dos Olivais jest promowanie aktywnego starzenia się oraz rozwijanie działań łączących pokolenia. Warsztaty i spotkania sprzyjają przekazywaniu wartości, pielęgnowaniu tradycji i budowaniu więzi społecznych w duchu wspólnego uczenia się i integracji. To miejsce, w którym edukacja, kultura i tradycja łączą się, aby chronić dziedzictwo portugalskiej wsi i inspirować do życia bliżej natury, w zgodzie z jej rytmem i zasadami. 

Podczas ostatniej wizyty odbyło się spotkanie z przedstawicielem instytucji w Portugalii zajmującym się tematyką rozwoju obszarów wiejskich, który przedstawił aspekty prawne funkcjonowania gospodarstw wielofunkcyjnych w Portugalii na przykładzie gospodarstwa edukacyjnego działającego w Lizbonie. Podkreślił jak ważną rolę odgrywają tego typu obiekty, przybliżające obraz i warunki życia na wsi oraz uczące zdrowego stylu życia.

Podsumowanie

Uczestnicy wyjazdu studyjnego do Portugalii wrócili do domu z ciekawymi pomysłami, zainspirowani do dalszych działań w swoich gospodarstwach. Nawiązała się między nimi nić współpracy, pojawiły się pomysły na realizowanie wspólnych zadań w ramach istniejącego szlaku kulinarnego Świętokrzyska Kuźnia Smaków, a także inicjatywa utworzenia stowarzyszenia na rzecz rozwoju zagród edukacyjnych. Efektem dodatkowym realizowanej przez ŚODR Modliszewice operacji jest powstanie nowych zagród edukacyjnych, a kolejne gospodarstwa zadeklarowały rozpoczęcie działalności edukacyjnej w najbliższym czasie.

Anna Michalska

Informacje o operacji:

Wyjazd studyjny pt. „Wielofunkcyjny rozwój gospodarstw rolnych na przykładzie Portugalii” realizowane jest w ramach operacji własnej Krajowej Sieci Obszarów Wiejskich Plus (KSOW+) pt. „Wielofunkcyjny rozwój gospodarstw rolnych w województwie świętokrzyskim”. Celem operacji jest podjęcie działań mających na celu rozwój gospodarstw wielofunkcyjnych w województwie świętokrzyskim, w tym dostarczenie aktualnej wiedzy i wskazanie dobrych praktyk w zakresie funkcjonujących gospodarstw społecznych w Polsce i w Portugalii, nawiązanie współpracy i budowanie sieci kontaktów pomiędzy lokalnymi producentami żywności regionalnej i tradycyjnej z województwa świętokrzyskiego w oparciu o markę lokalną „Świętokrzyska Kuźnia Smaków” (ŚKS), a także przekazanie informacji nt. interwencji PS WPR wspierających działalność pozarolniczą. Operacja zapewni transfer wiedzy na temat nowych rozwiązań w zakresie wytwarzania, promocji i sprzedaży produktów lokalnych, a także dostarczy informacji nt. interwencji PS WPR wspierających produkcję i sprzedaż w ramach krótkich łańcuchów dostaw oraz wymianę doświadczeń pomiędzy aktywnymi gospodarstwami a osobami zainteresowanym rozpoczęciem wielofunkcyjnej działalności gospodarstw.

Operacja dofinansowana jest ze środków Unii Europejskiej w ramach Planu Strategicznego dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023-2027 — Schemat II Pomocy Technicznej WPR 2023-2027 — Wsparcie operacji realizowanych w ramach KSOW+. Instytucja Zarządzająca Planem Strategicznym dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023-2027 —- Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi.