Zagrożenia związane ze zjawiskiem antybiotykooporności

Antybiotyki są to leki stosowane do walki z zakażeniami bakteryjnymi. Nazwę tę do powszechnego użytku wprowadził Selman Waksman w 1942 roku, ale odkrywcą penicyliny, czyli pierwszego znanego nam antybiotyku był Alexander Fleming. Pierwotnie antybiotykiem określano każdą substancję pochodzenia naturalnego wykazującą aktywność przeciw bakteriom. Generalnie różnią się one między sobą mechanizmami działania. Jedne powodują zahamowanie syntezy ścian komórkowych bakterii, a inne mogą zahamować produkcję białek, RNA lub DNA.

Obecnie antybiotykami są również substancje wytwarzane metodami chemicznymi. Mogą mieć one szerokie spektrum działania, czyli działają na wiele różnych gatunków bakterii np. penicylina lub wąskie spektrum działania, czyli działają na konkretne gatunki bakterii np. izoniazyd. O skuteczności i sposobie działania antybiotyku decydują takie cechy jak stężenie i czas działania.

Antybiotyki działają na dwa podstawowe sposoby:

• bakteriobójcze, czyli zabijają bakterie,
• bakteriostatyczne, czyli hamują podziały i wzrost bakterii

Czym jest antybiotykooporność?

Antybiotykooporność to zjawisko, w którym bakterie zdobywają zdolność do przetrwania mimo obecności antybiotyków. Oporność ta sprawia, że infekcje stają się trudniejsze do opanowania i leczenia, co prowadzi do zwiększenia śmiertelności, wydłużenia hospitalizacji oraz wzrostu kosztów leczenia.

Intensywne i nieuzasadnione stosowanie antybiotyków stało się główną przyczyną nabywania oporności przez bakterie, w efekcie czego antybiotykoterapia staje się coraz mniej efektywna i skuteczna.

Można wyróżnić dwa rodzaje antybiotykooporności:

• Antybiotykooporność pierwotna, inaczej też nazywana naturalną, jest to naturalna postać bakterii, która nie daje możliwości zadziałania danym antybiotykom. Podobnie jak inne organizmy, bakterie także są zdolne do wykształcania swego rodzaju mechanizmów obronnych, które pozwalają im przetrwać w obecności leku.
• Antybiotykooporność nabyta powstaje w momencie, gdy bakterie pod wpływem długotrwałego stosowania antybiotyków stają się niewrażliwe na jego działanie. Jest to również naturalny mechanizm obronny bakterii. Oporność nabyta pojawia się wskutek samoistnych zmian w komórce bakterii lub otrzymania gotowego mechanizmu od innych drobnoustrojów.

Antybiotyk sam z siebie nie wywołuje oporności bakterii, a jedynie selekcjonuje komórki, u których pojawia się ona spontanicznie. Sprzyja temu zarówno długie i nieuzasadnione stosowanie antybiotyku, ale także zbyt krótki czas jego stosowania, dlatego zawsze należy dokończyć kurację według wskazań lekarza.

Zagrożenia związane ze zjawiskiem antybiotykooporności

Zużycie antybiotyków w rolnictwie na świecie sięga rokrocznie kilkunastu milionów ton. W Polsce wykorzystuje się ich średnio 750 ton/rok. Tendencja ta jest wzrostowa, a spowodowana jest nie tylko zwiększeniem liczby utrzymywanych zwierząt gospodarskich, ale również intensyfikacją produkcji zwierzęcej.

Bardzo niepokojący jest związek między wzrostem zużycia antybiotyków w produkcji zwierzęcej a występowaniem opornych na leki bakterii, które wywołują choroby u ludzi. Stąd temat antybiotykooporności jest bardzo szeroko poruszany na forum światowym i stanowi ważne wyzwanie przede wszystkim w kontekście zdrowia publicznego.

Zakażenia wywoływane przez szczep bakterii oporny na dany antybiotyk, nie poddający się leczeniu tym lekiem - jest przyczyną rozprzestrzenianie się antybiotykooporności, która stanowi realne zagrożenie dla zdrowia ludzi i zwierząt.

Szlaki rozprzestrzeniania się antybiotykooporności:

• od zwierząt do ludzi przez bezpośredni kontakt
• przez żywność pochodzenia zwierzęcego (mięso, jaja, mleko)
• między zwierzętami podczas hodowli lub transportu
• od zwierząt do środowiska przez nawóz zwierzęcy

Mimo, iż zjawisko antybiotykooporności jest naturalne, to poprzez nieumiejętne stosowanie antybiotyków, problem narasta w zastraszającym tempie. Mówi się już w mediach o tzw. superbakteriach, czyli bakteriach zawierających enzym powodujący oporność na wszystkie dostępne antybiotyki (np. New Dehli).

Przyczyny zjawiska antybiotykooporności

Do powstawania oporności na antybiotyki przyczyniają się głównie:

• niewłaściwe stosowanie antybiotyków w praktyce weterynaryjnej, czyli nieodpowiednie dawkowanie, profilaktyczne podawanie dawek podprogowych, podawanie antybiotyków innym gatunkom zwierząt niż zalecane oraz podawanie tych samych substancji zwierzętom, jak i ludziom, które może powodować krzyżowe nabywanie odporności przez różne szczepy bakterii
• niewłaściwe praktyki produkcyjne, tj. niestaranne czyszczenie urządzeń i pojemników do mieszania i przechowywania pasz, niewłaściwe wymieszanie preparatów i pasz leczniczych
• brak zachowania okresu karencji, czyli ubijanie zwierząt w trakcie prowadzonej antybiotykoterapii,
• stosowanie nawozów naturalnych zawierających w swoim składzie pozostałości antybiotyków, które następnie przenikają do wód gruntowych i powierzchniowych
• powszechność występowania antybiotyków w środowisku naturalnym,
• stale wzrastające ich zużycie również przez ludzi, powoduje narastanie oporności bakteryjnej, co stwarza bardzo duże zagrożenie dla skuteczności tych leków w terapii chorób zakaźnych.

Antybiotyki w produkcji zwierzęcej

Antybiotyki w produkcji zwierzęcej są stosowane już od lat 50-tych XX wieku. Zostały one przyjęte z ogromnym entuzjazmem jako środki terapeutyczne, jednak oprócz zastosowania leczniczego, znane były również pod nazwą antybiotykowe stymulatory wzrostu (ASW). Mogły być one stosowane w żywieniu zwierząt, jako dodatki paszowe. Zyskały dużą popularność w produkcji zwierzęcej, ponieważ ich dodatek do paszy:

• powodował wzrost przyrostów masy ciała przy zmniejszeniu dawek pokarmowych,
• polepszał także stopień wykorzystania paszy poprzez wchłanianie składników pokarmowych,
• a jednocześnie stanowił profilaktykę chorób powodujących największe straty w hodowli.

Z jednej strony skutkowało to poprawą wchłaniania składników pokarmowych, zmniejszeniu zużycia paszy przez zwierzęta, a także szybszym wzrostem masy ich ciała. Z drugiej jednak strony skutkowało to długotrwałym procesem nabywania przez bakterie oporności na stosowane antybiotyki i dalszym przedostawaniem się ich do środowiska.

Niski stopień kontroli przepisywanych i aplikowanych antybiotyków jako leki oraz stosowanie ich w celach pozaterapeutycznych stało się przyczyną wielu problemów. Niemniej jednak wciąż są one wykorzystywane jako leki w weterynarii, ale tylko i wyłącznie pod ścisłą kontrolą weterynaryjną.

1 stycznia 2006 roku Unia Europejska zakazała stosowania antybiotyków w paszach dla zdrowych zwierząt wydając Rozporządzenie nr 1831/2003 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 sierpnia 2003 r., w sprawie dodatków stosowanych w żywieniu zwierząt.

Efektem wycofania antybiotykowych stymulatorów wzrostu (ASW) było przede wszystkim nagłośnienie problemu i wzrost świadomości konsumentów, gównie w zakresie metod chowu zwierząt.

Został znacząco ograniczony import produktów zanieczyszczonych antybiotykami. Ponadto w krajach UE producenci żywności pochodzenia zwierzęcego musieli zwrócić szczególną uwagę na poziom dobrostanu oraz zachowanie zasad bioasekuracji i kwarantanny.

Pobudzony został również rynek paszowy, gdzie zaczęto poszukiwać nowych, alternatywnych sposobów poprawy wskaźników produkcyjnych. Wprowadzono tzw. premiksy paszowe oraz dodatki paszowe tj. probiotyki, prebiotyki, synbiotyki, enzymy paszowe, kwasy organiczne oraz zioła.

Jak bezpiecznie stosować antybiotyki w produkcji zwierzęcej?

Antybiotyki są produktami leczniczymi weterynaryjnymi i mogą być podawane zwierzętom tylko i wyłącznie za zgodą i pod kontrolą lekarza weterynarii opiekującego się danym gospodarstwem. Zatem antybiotyki stosuje się wyłącznie do leczenia chorych zwierząt. Hodowcy nie mogą sami podawać leków. W zależności od sytuacji, lekarz dobiera odpowiednie dla danego gatunku zwierząt środki farmakologiczne, ustala ich dawkę i określa czas podawania.

W gospodarstwie powinna znajdować się odpowiednia dokumentacja dotycząca leczenia zwierząt tzw. książka leczenia zwierząt gospodarskich, w której lekarz weterynarii ma obowiązek rejestrować wszelkie zabiegi lekarsko-weterynaryjne. Rolnik, który utrzymuje zwierzęta gospodarskie, jest obowiązany przechowywać przez okres 3 lat dokumentację weterynaryjną dotyczącą przebiegu leczenia, przeprowadzonych zabiegów weterynaryjnych oraz padłych zwierząt.

Bardzo ważny dla bezpieczeństwa produktów jest ustalany przez lekarza oraz producenta danego specyfiku okres karencji. Jest to czas liczony od ostatniego dnia podania leku do momentu rozpoczęcia pozyskiwania mięsa, mleka czy jaj do celów spożywczych. Zachowanie okresu karencji przez hodowców jest niezwykle ważne, ponieważ pozwala ono uniknąć niedozwolonej obecności antybiotyków w produktach. Stosowanie antybiotyków w żywności pogłębia naturalną oporność bakterii.

W zależności od gatunku zużycie antybiotyków bywa zróżnicowane. Zużycie antybiotyków w produkcji drobiu jest największe, ponieważ specyfika odchowu kurczaków jest zupełnie inna, niż w przypadku bydła, gdzie antybiotyk stosuje się w postaci iniekcji i dla każdego zwierzęcia osobno. W odchowie drobiu stosuje się roztwory, czyli dawkowanie jest dostosowane w zależności od ilości sztuk/m².

Oszacowano, że około 75% antybiotyków podawanych zwierzętom nie jest przez nie całkowicie trawionych i wraz z odchodami trafiają do środowiska

Wszystkie fermy produkcyjne mają obowiązek gromadzić odchody zwierzęce, jednak ten obowiązek nie jest zawsze przestrzegany. Nawozy naturalne płynne i stałe pochodzące od zwierząt gospodarskich powinny być odpowiednio zabezpieczone i przechowywane w sposób bezpieczny dla środowiska, zapobiegający przedostaniu się odcieków do wód i gruntu. Z gruntu mogą przenikać np. do wód powierzchniowych.

Czy można ograniczyć zjawisko antybiotykooporności?

Możliwości ograniczenia zjawiska antybiotykooporności są szerokie, jednak najważniejszym wskazaniem okazuje się realizacja strategicznych celów opracowanych w „Światowym planie działania w zakresie antybiotykooporności”. Raport ten został ogłoszony w 2014 roku przez Światową Organizację Zdrowia. W ramach tego planu przyjęto pięć strategicznych celów:

1. Rozpowszechnienie i zwiększenie wiedzy na temat antybiotykooporności poprzez efektywne ścieżki wymiany informacji, działania edukacyjne i szkolenia.
2. Gromadzenie wiedzy oraz danych, poprzez systemy monitorowania i badań.
3. Ograniczanie liczby i zapobieganie zakażeniom poprzez odpowiednie procedury sanitarne, higieniczne i profilaktyczne.
4. Racjonalizacja stosowania antybiotyków w medycynie i weterynarii.
5. Stworzenie zasobów umożliwiających inwestycje i uwzględniających potrzeby wszystkich krajów w zakresie opracowywania nowych leków, narzędzi diagnozujących i szczepień.

W jaki sposób można odnieść sukces w walce z antybiotykoopornością w hodowli zwierząt? Należy zastosować szeroko pojętą profilaktykę i bioasekurację poprzez:

1. ograniczenie stosowania antybiotyków w produkcji zwierzęcej lub przynajmniej zmniejszenie użycia antybiotyków, w celu opóźnienia pojawienia się oporności,
2. racjonalne stosowanie antybiotyków prowadzące do jak najszybszego wyleczenia chorych zwierząt, w określonych dawkach, przez odpowiedni okres czasu oraz pod kontrolą weterynarza,
3. promowanie praktyk poprawiających zdrowie i dobrostan zwierząt,
4. stosowanie środków bioasekuracji w gospodarstwach,
5. działania profilaktyczne - przestrzeganie zasad higieny oraz stosowanie szczepień ochronnych

Nie jest możliwe całkowite zaprzestanie stosowania antybiotyków w produkcji zwierzęcej, Przyczyną są względy bezpieczeństwa żywności oraz zachowanie dobrostanu zwierząt. W pierwszej kolejności należy jednak wdrożyć działania profilaktyczne oraz stosować substancje alternatywne dla antybiotyków (probiotyki, prebiotyki, enzymy, kwasy organiczne, ekstrakty z roślin itp.), dopiero gdy one nie skutkują, należy wprowadzić antybiotyk.

Jednym z działań realizacji strategicznych celów opracowanych w „Światowym planie działania w zakresie antybiotykooporności” jest obowiązkowe ukończenie jednorazowego szkolenia z zakresu metod ograniczających stosowanie antybiotyków w produkcji zwierzęcej, w terminie do 14 marca roku, następującego po roku złożenia wniosku o przyznanie płatności. Obowiązek istnieje od 2024 r dla rolników, którzy ubiegają się o przyznanie płatności w ramach ekoschematu Dobrostan zwierząt (wszystkie warianty).

Takie szkolenia są organizowane przez ŚODR Modliszewice w formie stacjonarnej oraz w formie ekranowej (on-line), w której rolnik sam przechodzi szkolenie dostępne on-line; ta forma szkolenia dostępna jest 24 h/7 dni w tygodniu. Kliknij tutaj. aby przejść do szkolenia.

Po ukończeniu szkolenia otrzymane / pobrane zaświadczenie należy załączyć do swojego indywidualnego konta na Platformie Usług Elektronicznych (PUE) Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (ARiMR).

Mirosław Starzomski

Źródło:

• Antybiotykooporność i bioasekuracja - szkolenie dla doradców ODR; 12-13 XI 2024r, Instytut Weterynarii Puławy.
• „Antybiotykooporność czynników zoonotycznych związanych z bezpieczeństwem żywności pochodzenia zwierzęcego”; Michał Majewski, Krzysztof Anusz; Życie Weterynaryjne; 2018; 93(2)
• Pejsak Z., Porowski M., 2023: Zasady postępowania ograniczające stosowanie antybiotyków w chowie świń. Życie Weterynaryjne, 98, 4, 220-224.